DEGİŞEN DÜNYA ve AB'NİN YENİ HAYVAN SAĞLIĞI STRATEJISI

Derleyen: Dr. Gülçin KARAŞ DUMAN

İnsanlarda hastalığa neden olan patojen etkenlerin %60'ının, yeni hastalıkların %75'inin ve biyolojik terör amaçlı kullanılabilecek hastalık etkenlerinin de %80'inin zoonoz özellikte olduğu dikkate alındığında, veteriner hekimlerin ve hayvan sağlığı hizmetlerinin önemi açıkça ortaya çıkmaktadır.

      Çağlar boyu, yaşamanın yolu, sürekli bir devinim, değişim ve dönüşümden geçmiştir. En basit tek hücreli canlıdan, yapılı gelişmiş canlılara değin, yaşam kavgası, kararlı bir değişim ile sürdürüle gelmiştir. Toplumların sürekliliğini teminen, politikalar, stratejiler, örgütlenmeler ve meslekler de sürekli bir hareket içerisindedir. Bu çerçevede, insan sağlığı ve gıda güvenliği ile doğ­rudan bağlantısı göz önüne alındığında, veteriner hekimlik mesleğinin ve hayvan sağlığı hizmetlerinin de durağan olması beklenemez.

Dünya Veteriner Hekimler Birliği Başkanı Leon Russell'ın ifade ettiği gibi, hızlı ulaşım sistemleri ve gelişen iletişim teknolojilerinin beraberinde getirdiği "küresel küçülme", veteriner hekimlere ve veteriner hekimlik örgütlerine yeni görevler yüklemektedir. Günümüzde, her zamankinden "gezgin" olan insanlar, yolculuklarında, yeri geldiğinde, bera­berlerinde canlı hayvan ve hayvansal ürün taşımaktadır. Öte yandan, yoğun bir canlı hayvan ve hayvansal ürün ticareti de söz konusudur. Ayrıca, her yıl 4 mil­yon egzotik kuş, 640.000 sürüngen ve 40.000 primat ticarete konu olup, yasa dışı egzotik hayvan ticareti hacminin de 4-6 milyar Amerika Doları olduğu tahmin edilmektedir. Hastalık etkenle­rinin de "dışa açılma sevdalısı" olduğu dikkate alınırsa, veteriner hekimlerin tavuk vebası ve şap hastalığı gibi epizootik hastalıklara karşı sürekli tetikte olması gerektiği açıktır. Geçmişte her ne kadar hastalıkların bulaşmasına karşı doğal birer engel oluşturmuşlarsa da, artık ne okyanusların ne de dağların, patojen etkenlerin bulaşmasına karşı kesin bir güvence olması beklenemez. Günümüz­de hiçbir yer bir diğerinden uzak, hiçbir kişi de bir diğerinden bağlantısız değil­dir. İçinde yaşadığımız "küresel köy"de, veteriner hekimler, egzotik hayvan hastalıklarını ve zoonozları henüz erken dönemde teşhis edebilen birer "gözcü" konumundadır. Veteriner hekimler, bitki­lere ve hayvanlara odaklı "agroterörizm" karşısında ilk savunma hattını oluştururlar ve biyolojik silahlara karşı savunmanın da (biyosavunma) kilit öğesidirler. Veteriner hekimlerin, biyosavunmada üstlendikleri üçlü rol, epizootik hasta­lıklarının bulaşmasının önlenmesini, bulaşan epizootik hastalıkların daha kısa sürede saptanmasını ve daha etkin bir şe" kilde eradike edilmesini kapsamaktadır. Bu bağlamda, veteriner hekimlik mesleğinin küresel düzeydeki sorumlulukları her geçen gün artmaktadır (1).

Politikalar, çok çeşitli unsurlar göz önüne alınarak belirlenir. Hayvan sağlığı politikaları da, veteriner hekimlik bilgi­lerinin yanı sıra, uygulanması öngörülen politikanın, sosyal, ekonomik, çevresel ve siyasi etkileri de dikkate alınarak be­lirlenir. Kimi kesimlerce, politikaların, bilimsel veriler ışığında geliştirilmesi gerektiği savunulmakta, diğer bazı kesimlerce de, politikanın kendisinin bi­limsel bir prosedür olmadığı ve siyasi iradeye sorumluluk alma fırsatı tanın­ması gerektiği dile getirilmektedir. Hükümetlerin hayvan sağlığı alanında eyleme geçmesi, genellikle, hayvan hastalıkları nedeniyle insan sağlığına yönelik öngörülen veya gerçek bir teh­dit olduğunda, ulusal ekonomi olumsuz etkilendiğinde, halkta hoşnutsuzluk ve devlet eliyle müdahale beklentisi orta­ya çıktığında ve iktidar partisine siyasi anlamda yarar sağlanacağı durumlar­da gerçekleşir. Bu aşamada, veteriner hizmetleri alanındaki yetkili kamu kurumu, ilgili Bakana, endüstrinin ve halkın gereksinimleri ile ilgili olarak bilgi vermelidir. Anılan kurumun ba­şındaki yetkili veteriner hekimin, mes­leki önceliklerini gözeterek konuşma özgürlüğüne sahip olması büyük önem taşır. Ayrıca, unutulmamalıdır ki, so­runa odaklanmak duraklamaya neden olurken, çözüme odaklanmak ise ilerlemeyi mümkün kılar. İzlenecek yol, ileriyi hedeflemeli ve bilimsel verilerle güçlendirilmelidir (2).  

Amerika Sayım Bürosu'nun öngörülerine göre, 2015 yılında yedi buçuk milyara ulaşacağı tahmin edilen dünya nüfusundaki hızlı artış ve buna bağlı artan hayvansal protein ve gıda gereksinimi, öte yandan, tahmini 1-2 milyar insanın yoksulluk sınırından orta sınıfa geçişi, Asya ve Latin Amerika ülkelerinin batılılaşması, sürdürülebi­lirliğe duyulan gereksinim ve insan ile hayvan sayısındaki artışa bağlı olarak zoonoz hastalık sayısındaki artış, yeni bir gıda devrimini gerekli kılmaktadır. 2006 yılında, 6 milyarı aşkın bir dünya nüfusunu beslemek üzere 21 milyarı aşkın hayvan üretilmiş ve trilyonlarca kilogram hayvansal ürünün ticareti yapılmış olup, 2020 yılında hayvansal protein gereksiniminin, başlıca ge­lişmekte olan ülkelerde olmak üzere, %50 oranında artacağı öngörülmektedir. Önümüzdeki yirmi yıla ilişkin tahminlerde, insan nüfusu ve davranışları, ekonomik gelişme ve arazi kullanımı, uluslararası ulaşım ve ticaret, iklim de­ğişimi ve hava koşulları ile yoksulluk ve gelir adaletsizliği gibi unsurların, yeni hastalıkların ortaya çıkışında özel­likle etkili olacağı tahmin edilmektedir. İnsanlarda hastalığa neden olan patojen etkenlerin %60' ının, yeni hastalıkların %75'inin ve biyolojik terör amaçlı kullanılabilecek hastalık etkenlerinin de %80'inin zoonoz özellikte olduğu dikkate alındığında, veteriner hekimlerin ve hayvan sağlığı hizmetlerinin önemi açıkça ortaya çıkmaktadır. Yeni hayvan hastalıklarından kaynaklanan tehdidin en aza indirgenmesi için gözetim, erken teşhis ve hastalıkların hızlı ve şeffaf bildirimi gereklidir. Sıralanan bu üç öğeden gözetimde, üçlü sacayağını, kamuda çalışan resmi veteriner hekimler, serbest çalışan veteriner hekimler ve hayvan yetiştiricileri ile diğer paydaşlar oluşturur (3).  

Yukarıda da değinildiği gibi, yeni ve eradike edilen hastalıkların ortaya çıkışı; küresel ısınmaya bağlı olarak iklim koşullarının değişmesi; canlı hayvan ve hayvansal ürün ticaret hacminin büyümesi; AB 'nin 27 Üye Devleti kapsayacak şekilde genişlemesi; hayvan sağlığının uluslararası ticaret bakımından taşıdığı önemin daha da artması ve bilim, teknoloji ve kurumsal çerçeve alanlarında kaydedilen ilerlemeler dolayısıyla ve mali araçlar da dahil olmak üzere, mevcut kaynaklardan daha etkin yararlanılabilmesi amacıyla, AB, hayvan sağlığı alanında yeni bir strateji geliştirme gereksinimi duymuştur. Dönemin hayvan sağlığı politikasının, büyük ölçüde, AB'nin henüz 12 Üye Devletten oluştuğu 1988-1995 yılları arasında geliştirilmiş olduğu da göz önüne alınarak, Topluluk Hayvan Sağlığı Politikası'nın (THSP) gözden geçirilmesi kararlaştırılmış ve dış değer­lendirme çalışmalarına Aralık 2004'te başlanmıştır (4).

Dört danışmanlık şirketinin oluşturduğu Gıda Zinciri Değerlendirme Konsorsiyumu (FCEC) tarafından gerçekleştirilen dış  değerlendirmede, THSP'nin son on yıllık dönemdeki performansının değerlendirilmesi ve elde edilecek sonuçlara göre, Avru­pa Komisyonu'nun 2007-2013 yılları için belirleyeceği Hayvan Sağlığı Stratejisi 'ne yön verilmesi amaçlan­mıştır. AB genelinde geniş kapsamlı bir anket çalışması yürütülmüş, AB üyesi olmayan 34 "üçüncü ülke"ye yönelik ayrı bir araştırma yapılmış, maliyet paylaşımı ilkesine dayalı hayvan sağlığı programları ile ilgili olarak, sigortacıların da dahil olduğu özel bir çalışma ve 3 Üye Devlette de örnek olay incelemesi gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, ayrıca, AB ve Üye Devlet yetkili kurumları ile de görüşülmüştür. Haziran 2006'da nihai raporu hazırlanan ve sonuçları, Kasım 2006'da yapılan Avusturya-Finlandiya Başkanlık Konferansı'nda paydaşlara resmi ola­rak sunulan dış değerlendirmede, son on yılda, THSP kapsamındaki pek çok alanda önemli başarılar elde edilmekle birlikte, THSP'nin, tek ve bağdaşık bir politika çerçevesi olarak değil, birbirleriyle bağlantılı bir politikalar kümesi olarak biçimlendiği; izlenen politikada, ticari amaçlarla insan ve hayvan sağlı­ğı amaçları arasında sürekli bir geri­limin yaşandığı ve daha da önemlisi, THSP'nin, karar alma yetkisinin kul­lanıldığı proaktif ve önlemeye odaklı bir politika yerine, büyük ölçüde, kriz güdümlü bir politika olarak evrilmiş olduğu vurgulanmıştır (5).

Bu saptamalar ışığında, Gıda Zinciri Değerlendirme Konsorsiyumu tarafından, THSP'nin proaktif önlemlere ve özellikle AB için öncelikli hastalıkların önlenmesine odaklı entegre bir risk yönetimi stratejisi olarak algılanması; insan sağlığına daha belirgin bir vurgu yapılarak, politikanın genel amaçları arasında denge gözetilmesi; gelecekte izlenecek stratejide, birincil sorumluluğu kimin yükleneceğinin ve kabul edilebilir risk oranının ne olacağının belirlenmesi ve karar alma yetkisinin kullanımına dayalı bir yaklaşım benimsenmesi önerilmiştir (5). Böylece, Avrupa Komisyonu, THSP dış değerlendirme sonuçları doğrultusunda, ilk defa hayvan sağlığı alanındaki stratejik hedeflerini ve amaçlarını, 2007-2013 yılları arasını kapsayan altı yıllık bir dönem için ortaya koymuş ve 2007-2013 Dönemi THSP için bir İletişim Belgesi hazırlamıştır. Konsey ve Parlamento'nun söz konusu iletişim belgesine ilişkin tutumlarını 2007 yılı sonu itibarıyla belirlemiş oldukları tahmin edilmektedir.

THSP'nin başlıca dört hedefi var­dır:  İnsanlarda zoonoz hastalıkların görülmesi olasılığının yanı sıra biyo­lojik ve kimyasal risklerin azaltılması yoluyla halk sağlığının ve gıda güvenliğinin güvence altına alınması; Başlıca hayvan hastalıklarının ortaya çıkmasının önlenmesi ve bu hastalıkların göz­lenme sıklığının azaltılması yoluyla yetiştiriciliğin ve kırsal ekonominin desteklenmesi; Malların serbest dola­şımı ve buna bağlı olarak da, hayvan hareketlerinin güvence altına alınması yoluyla ekonomik büyümenin, uyumun ve rekabet gücünün artırılması ve son olarak, hayvan hastalıklarının bulaşmasını önleyen, hayvan refahı standartlarına uygun ve sürdürülebilir kalkınmayı olanaklı kılan yetiştiricilik uygulamalarının teşvik edilmesi (4).

"Önlem almak, sağaltmaktan iyidir" parolasıyla tanıtımı yapılan 2007- 2013 Dönemi Hayvan Sağlığı Stratejisi doğrultusunda, THSP, etkin risk yönetimine ve korunmaya odaklanmış olup, AB müdahalesinin, risk temelli bir yaklaşımla ve hayvan hastalıklarının sınıflandırılması yoluyla önceliklerinin belirlenmesini ve korunmanın, biyo­güvenlik önlemleri ve maliyet paylaşımına dayalı programlar yoluyla teşvik edilmesini kapsamaktadır. THSP'nin iyileştirilmesine yönelik bir eylem planı olarak, işbirliği ve iletişim ilkeleri temelinde geliştirilen AB Hayvan Sağlığı Stratejisi 'nin dört temel dayanağı vardır: (1) AB müdahalesinin önceliklerinin belirlenmesi (2) AB hayvan sağlığı ve refahı çerçevesinin iyileştirilmesi (3) Korunma ve kriz hazırlığı­nın iyileştirilmesi (4) Bilim, yenilik ve araştırma (4).

Benimsenen işbirliği ilkesi doğrultusunda, hayvan sağlığı sektörü temsilcilerinden ve AB Üye Devletlerinin Baş  Veteriner Yetkililerinden oluşan bir Hayvan Sağlığı Danışma Grubu kurulmuş olup, böylece, önceliklerin belirlenmesi, müdahale ve iletişim konularında stratejik rehberlik sağlanması; paydaşların, etki değerlendirmesi yoluyla, stratejinin ilerleyişini değer­lendirmesi ve istişarede bulunması ile

Avrupa Komisyonu' nun koordinatörlüğünde, mevzuat harici önlemler alına­bilmesi (sözgelimi, kılavuzlar yayımlanması) olanaklı kılınmıştır. Hayvan Sağlığı Stratejisi 'nin ara değerlendir­mesi, 2010 yılında düzenlenmesi plan­lanan Hayvan Sağlığı Konferansı'nda yapılacaktır. Öte yandan, benimsenen iletişim ilkesi doğrultusunda, strate­jinin duyurulabilmesi için yıllık ilerleme raporları ve planlama stratejileri hazırlanması, ulusal ve uluslararası etkinliklere katılınması, basınla iyi ilişkiler kurulması ve ilgilenenlerin yeterli düzeyde bilgilendirilebilmesi için web sitelerinin iyileştirilmesi öngörülmek­tedir (4).

         2007-2013 Hayvan Sağlığı Stratejisi 'nin dört dayanağından kısaca söz etmek gerekirse; ilk dayanak olan "AB müdahalesinin önceliklerinin belirlenmesi" aracılığıyla AB için taşıdıkları önem bağlamında biyolojik ve kimyasal risklerin sınıflandırılması; kabul edilebilir risk düzeyi üzerinde uzlaşmaya varılması; önceliklerin, ölçülebilir hedeflerin ve performans göstergelerinin belirlenmesi, ayrıca, öngörülen tehditler için ayrılması gereken kaynakların belirlenmesi amaçlanmaktadır. İkinci dayanak olan "hayvan sağlığı alanında çağdaş bir yasal çer­,eve oluşturulması" aracılığıyla ceza­landırma yerine karar alma yetkisine ağırlık verilen, diğer AB politikaları ve uluslararası standartlar (OIE/Kodek standartları) ile uyumlu tek bir düzen­leyici yasa (AB Hayvan Sağlığı Yasası) oluşturulması; söz konusu yasa ile Topluluk içi ticaret, ithalat, hayvan sağlığı kontrolü, hayvan besleme ve hayvan refahı alanlarındaki mevcut mevzuatın sadeleştirilerek, ortak ilke ve hükümlerinin bütünleştirildiği bir yasal çerçeve oluşturulması öngörülmektedir. Üçüncü dayanak olan  "hayvan kökenli tehditlerin önlenmesi, gözetim ve krize karşı hazırlık" aracılığıyla sorunların henüz ortaya çıkmadan saptanması ve hastalık çıkışları ile krizlere karşı hazırlıklı olunması; farklı üretim sistemleri ve hayvan türlerinin yarattığı riskleri ortaya koyan kılavuzların yayımlanması ve mevcut fonlar ile çiftlik düzeyinde alınacak biyogüvenlik önlemlerine kaynak aktarılması ve anılan önlemlerin desteklenmesi hedeflenmiştir. Nihayet, dördüncü dayanak olan "bilim, yenilik ve araştırma" aracılığıyla ise, bilim alanında AB kurumları ile ulusal kurumlar arasında işbirliğinin güçlendirilmesi; Topluluk Referans Laboratuvarlarının faaliyetlerinin değerlendirmeye alınarak, gerektiği takdirde kapsamca geniş­letilmesi; endüstrinin ve diğer paydaşların da dahil olduğu, hayvan kaynaklı tehditlere öncelik verilen ve gözetim, tanı, aşılama ve sağaltım bağlamında mevcut kontrol araçlarının açık noktalarının belirlendiği bir araştırma eylem planı hazırlanması; söz konusu eylem planının kamu sektörü ile özel sektör işbirliğiyle yürütülmesini teminen yeterli düzeyde mali kaynak aktarımının sağlanması; üçüncü ülkelerde, özellikle önemli egzotik hastalıklar ve önemi göz ardı edilen zoonoz hastalıklar üzerine bilimsel araştırma yapılması için uluslararası düzeyde işbirliği kurulması amaçlanmıştır (6).

Özetle, uygulamasına henüz girdiğimiz 2008 yılında başlanacak olan ve yetki devri (yerellik), ölçülülük ve sorumluluk genel ilkeleri üzerine kurulu yeni AB Hayvan Sağlığı Stratejisi ile iletişimin ve yasal düzenlemelerin iyi­leştirilmesi, mevzuatın sadeleştirilmesi ve idari yükün azaltılması amaçlanmıştır. Coğrafi konumu ve hayvan varlığı dolayısıyla hayvan sağlığının büyük önem taşıdığı ülkemizin, katılım müzakerelerine başlanan ve AB müktesebatına uyum çalışmalarının yoğun bir şekilde yürütüldüğü bir AB aday ülkesi olması bakımından, AB 'nin 2007-2013 Hayvan Sağlığı Stratejisi ile ilgisi yadsınamaz.

Kaynaklar

ı. Russell L.H., 2006. WVA Information:

The Role of Veterinarians in the World. http://www.worldvet org/displayartic­Je2g27 html (27.12.2007)

2.   McCracken, B., 2006. Welfare Aspects of Bovine Tuberculosis. Meeting on TB in Cattle and Badgers-Disease Control, Ethics and Welfare cı 9 October 2006, Moredun Research Institute, Edinburgh, UK) http'l/wwwbsas org uk/downlo­ads/Bob McCracken pdf

3.   Vallat B., 2007. Comments on Commis­sion Communicatİon "A New Animal Health Strategy for the European Union (2007-2013)". EP Conference, Animal Health Strategy of the EU (17 October 2007, Brussels, Belgium). www eJa-europe org/ecritcms/get­file php/Bernıırd%20Vııllııt. pdf?id=227 434a5

4.   Marin, E., 2007. EU Animal Health Strategy (2007-2013) EP Conferen­ce, Animal Health Strategy of the EU cı 7 October 2007, Brussels, Belgium). http'l/www gvs gov uk/pdf/emarin pdf

5.    Van Goethem B., 2006. Speech on FCEC-CAHP Evaluation. IFAH-Europe Conference "The Animal Health Indus­try-An Essential Partner for Global He­alth" (28 Iune 2006, Brussels, Belgium) .­www ifııhsec org/europe/events/docs/ Bernard % 20 Van % 20Goethem % 20spee .ch...dili;

6.   A new Animal Health Strategy for the European Union (2007-2013) where "Prevention is better than cure". Luxem­bourg: Office for Official Publications of the European Communities. ISBN 978-92-79-06722-8.

7.   MEMO/07 Questİons and Answers on the Community Animal Health Policy 2007-2013 http'l/ec europa eu/food/ani­mal/diseases/strategy/qa cahp en pdf (27.12.2007)

 Kaynak: Türk Veteriner Hekimliği Dergisi, 2008,Sayı:1

yorum yaz